Hoe krijgen wij de leiders die wij willen? De weg naar de top is verborgen.

HOE KRIJGEN WIJ DE LEIDERS DIE WIJ WILLEN?

De nivellering van de afgelopen 40 jaar heeft een onbedoeld gevolg gehad: de weg naar de absolute top is volstrekt verborgen. Dat is oneerlijk, ineffectief en schadelijk – en goed te verhelpen.

 

Georganiseerd leiderschap is een kenmerk van elke beschaving

Elke samenleving, elke maatschappij heeft leiders nodig. Een laag van mensen die het land bestuurt, de grote ondernemingen en instituties. Mensen met visie. Die vanzelfsprekend over uitstekende kwalificaties beschikken, over hoge hoge ethische- en prestatienormen. Om op deze posities te komen moet je vanzelfsprekend voldoen aan heldere criteria. Die niet met geboorte of afkomst van doen hebben, maar met prestaties en competenties, kennis en ervaring. De hoogste posities in dit land moeten voor iedereen bereikbaar zijn. Mits je over de juiste kwalificaties beschikt. En de stappen erheen met goed gevolg hebt afgelegd.

Het lijkt wel of wij in dit land deze gedachte helemaal verlaten hebben. Onze premier was voor zijn overstap naar de politiek personeelsfunctionaris bij Unilever. Ministers worden zij die zich binnen hun partij onderscheiden hebben – meestal niet met eigenschappen of activiteiten die voor een minister belangrijk of relevant zijn. Hoge ambtenaren zijn zonder uitzondering mandarijnen met een Haagse carrière van tientallen jaren. Binnen bedrijven worden vaak degenen op het schild gehesen die zich onderscheiden hebben door commerciële prestaties, niet door leiderschapskwaliteiten. Tussen bedrijfsleven en overheid vindt vrijwel geen uitwisseling van personen plaats – het zijn gescheiden circuits geworden.

…wij hebben de oude elites afgeschaft, maar ook de overzichtelijkheid van de weg naar de top…

Het kind en het badwater

In één generatie hebben wij het kind met het badwater weggegooid: wég met het old boys network, weg met de oude elites van blanke mannen, die in Leiden, Utrecht of Delft hadden gestudeerd. Die bij stilzwijgende consensus geschikt werden bevonden om, na goed onderling overleg, de hoogste plekken in te nemen: bestuurder van een bank, minister, toezichthouder, leider van een groot bedrijf. En daarmee: wég ook met de overzichtelijkheid van de weg naar de top.

Natuurlijk, niemand wil terug naar de oude tijden. Gelukkig is het universitair onderwijs toegankelijk geworden voor grote aantallen. Véél meer mensen dan vroeger beschikken over de kwalificaties voor de hogere rangen. De hoge posities worden niet slechts verdeeld in enkele ontoegankelijke gremia. Maar hoe eigenlijk wel? Er is geen helder, transparant en eerlijk systeem voor in de plaats gekomen.

…de nieuwkomers, de outsiders trekken aan het kortste eind…

Nieuwkomers kunnen zich niet vasthouden aan een helder systeem

Wat moet je in dit land als je een nieuwkomer bent, zeer getalenteerd en zeer ambitieus? Een eerste of tweede generatie immigrant, of kind van niet-gestudeerde ouders. Wie moet jou de weg wijzen in de warwinkel van schijnbaar gelijkwaardige opleidingen, universiteiten, verenigingen, bedrijven en werkgevers? Als je geen ouders hebt die de codes kennen, de ongeschreven regels van gedrag, spraak en kleding? Of vrienden en familieleden die tot voorbeeld kunnen dienen in de lange weg die je af te leggen hebt?

Wij hebben alles gelijkgeschakeld. Wij kennen geen topuniversiteiten, geen Grands Ecoles, geen Oxbridge. Er zijn geen toelatingseisen; wij prijzen ons gelukkig met ons egalitaire, niet-elitaire systeem. Doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg. Iedereen gelijk, dat is veel eerlijker, toch?
Nee, dat is het niet.

De bovenlaag weet de wegen wél te vinden

Er is wél een bovenlaag in dit land. Maar die heeft de afgelopen decennia geleerd om zich te verstoppen. Wijs geworden na jarenlang uitgemaakt te zijn voor alles wat verwerpelijk was houdt men zich koest. Men koestert onverminderd zijn hoge opvattingen over de plicht je talenten goed te ontwikkelen en te gebruiken, om werk te doen dat gewaardeerd en goed beloond wordt, om publieke nevenfuncties te vervullen naast je werk. Noblesse oblige: wie veel heeft meegekregen moet ook veel geven.

…de mensen die van huis uit veel mee krijgen zijn flexibel genoeg om hun weg te vinden…

De mensen die van huis uit veel meekrijgen redden het prima in dit land. De opvattingen over de richting die een hoogwaardige loopbaan moet krijgen zijn weliswaar veranderd: een loopbaan binnen de overheid heeft minder prestige dan vroeger, maar ondernemerschap juist meer. Mensen uit deze groep vinden hun weg wel in dit veranderende landschap.

Juist degenen met een minder kansrijke achtergrond trekken aan het korte eind. De weg naar de top is alleen kenbaar voor insiders. De mensen van goede komaf, de partijtijgers, degenen die het geluk hebben op het goede moment op de juiste plaats te zijn, de handigerds met een vlotte babbel… willen wij de leiding van ons land aan die mensen geven?

De verstikkende gelijkheidsparadox

Wij moeten af van de verstikkende gelijkheidsparadox, ons nagelaten door de babyboom generatie. Gelijke eerlijke kansen voor iedereen creëer je niet door net te doen of er geen bovenlaag is, en de weg naar de top zo geheimzinnig mogelijk te maken.

…gelijke kansen voor iedereen creëer je niet door net te doen of er geen bovenlaag is, en de weg naar de top zo geheimzinnig mogelijk te maken…

Een gelijke aanvangspositie voor iedereen: dat is vanzelfsprekend. Ieder kind krijgt gelijke kansen op goed onderwijs. Maar daarna komt er onderscheid: zij die over uitzonderlijke eigenschappen beschikken kunnen in aanmerking komen voor (de weg naar) de top. Zij die intelligenter zijn, harder willen werken, offers willen brengen en de juiste keuzes maken moeten beloond worden.

Top opleidingen en benoemingen op juiste gronden

Bedrijven evenzeer als overheid: creëer top opleidingen die slechts voor zorgvuldig geselecteerden toegankelijk zijn. Benoem leiders op cruciale posities die over de juiste persoonlijkheidskenmerken beschikken. Maak aan iedereen bekend welke eisen en criteria gelden.

Een bijverschijnsel van deze ontwikkeling zal overigens zijn dat de salarissen van overheid en bedrijfsleven dichter bij elkaar komen te liggen. Maar niet door het salarisbouwwerk alsmaar platter te maken, zoals de overheid al decennia doet. Er moet gedenivelleerd worden – maar dan wel met heldere en stringente eisen aan de top.

Een vruchtbare uitwisseling van mensen hoog in beide piramides zal het gevolg zijn. Precies zoals wij (zouden moeten) willen!

Jan Quist is oprichter van QUIST Executive Coaches.